THƠ HAY

* Lời thưa: Một mình giữa rừng buồn sực nghĩ viết chơi. Những “ngẫu hứng” bất chợt này là nằm trong dự định một tập hợp mang chung nhan đề “Ý nghĩ rời” của tôi. Toàn bộ thơ dẫn dưới đây đều chép theo trí nhớ vì không sẵn sách tra cứu. (Có bài đọc và thuộc từ năm 1972). Chỗ nào sai nguyên văn xin chữa lại sau. Tôi thì đang “nhàn” nên thích “đàm” bạn nào rảnh rỗi thì đọc cho vui có gì trao đổi. Cũng là một cách học hỏi lẫn nhau để lấp bớt lỗ hổng tư duy kiến thức của mình.

Thơ hay có nhiều kiểu. Kiểu dễ thấy nhất là hay toàn bài. Thứ hai là những đoạn thơ hay. Tiếp nữa là có những câu hay. Riêng cái khoảng những từ hay trong thơ thì ít được nhận ra và cũng ít được để ý đến.

Bài hay: Trường hợp này có nhiều khó chứng luận trong một bài tản mạn nhàn đàm. Đại khái: Bài thơ hay là bài được nhiều người cùng thích thuộc được truyền lưu trong dư luận qua thời gian. Thế nào là hay thì xin để cho một bài lý luận văn học. Ở đây chỉ xin thưa: Ngay một bài thơ được nhiều người thích thuộc (tức hay) cũng không hẳn đã là hay tuyệt đối đến từng đoạn từng câu từng chữ một mà nhìn tổng thể chỉ biết là nó… hay! Có bài hay ở tứ có bài hay ở từ. Cũng có trường hợp bài này hay với người này còn bài kia hay với người kia! Nhà thơ Tế Hanh có lần trả lời phỏng vấn trên tạp chí Tác phẩm mới đại ý: Văn chương nghệ thuật là vô cùng nên cái hay cái dở của nó cũng vô cùng! Cứ ngỡ cụ nói cho qua chuyện “ba phải!”! Nhưng ngẫm lại mà xem nó quả là thế thật! Cũng ý ấy Cụ Tú Thành Nam (Trần Tế Xương) trước đây cũng đã “phát biểu” rõ ràng: -“Văn chương đâu phải là đơn thuốc/ Chớ có khuyên xằng chết bỏ bu”!...

Ví dụ bài thơ hay ở cách lập tứ (thơ Nguyễn Bắc Sơn): -“Đêm Phù Cát dẫu ngoài trời rất lạnh/ Nhưng trong ngôi nhà tranh của thi sĩ Hồ Bang/ Có tình bạn nồng nàn như rượu chôn nhiều năm dưới đất/ Có câu chuyện tình thi vị mang mang/ Ta nghĩ đàn bà người nào cũng như người nấy/ Nên một đời ta nhớ nhớ quên quên/ Nhưng lại nghĩ đàn bà đâu phải người nào cũng như người nấy/ Nên một đời ta cứ phải theo em/ Ta nghĩ trời sinh mỗi mình ta là đủ/ Bởi đám đông quấy bẩn nước hồ đời/ Nhưng lại nghĩ trời sinh thêm bè bạn/ Để choàng vai ấm áp cuộc rong chơi/ Dẫu mỗi ngày bóc đi năm mười tờ lịch/ Cũng không làm cho ngày tháng qua nhanh/ Dẫu đen bạc là nơi cố xứ/ Nhưng đi biền biệt cũng không đành”! Còn đây là bài hay ở ngôn từ hình tượng (thơ Hoàng Lộc): -“Ngôi trường bây giờ em theo học/ Mười năm xưa ta cũng đi về/ Ôi mười năm một thằng xuôi ngược/ Những điều trong mộng đã vàng hoe/ Ngày ấy bạn bè hơn trăm đứa/ Mà ta hồ dễ đã thua ai/ Ngày ấy xa trường hơn trăm đứa/ Sao mỗi mình ta lỡ vận hoài/ Ta có yêu đôi người gái đẹp/ Tình như mây một thuở tan rồi/ Và em cũng là… là gái đẹp/ Nên sợ tình ta còn mây trôi/ Em chớ vội cười ta bất nghĩa/ Mười năm không ghé lại thăm trường/ Em cứ chê lòng người dâu bể/ Đâu có hay đời ta tang thương/ Những lúc mơ hồ nghe tiếng gió/ Ta riêng cơn lốc dậy trong hồn/ Em chắc ham vui ngày sách vở/ Đâu có hay vai người gió sương/ Những lúc về ta rơi nước mắt/ Qua trời thị xã cổng trường xưa/ Mười năm đời ta lăn khổ nhọc/ Còn gõ buồn tênh khúc nhặt thưa…”!

Đoạn hay: Là những đoạn ngắn nổi trội lên trong một bài thơ  (dĩ nhiên bài ấy không phải là thơ dở vì thơ dở không thể nào có được đoạn hay). Đây chỉ là khoảng đệm giữa câu hay và bài hay xin để dịp khác “nhàn đàm” tiếp vì ai cũng có thể tìm ra.

Câu hay: Cũng như bài hay câu thơ hay là những câu được người đời truyền tụng nhiều nhất được vận dụng vào bất cứ sự kiện gì thời điểm nào. Nó như “câu cửa miệng” thường ngày. Có khi người ta chỉ nhớ câu thơ mà quên mất nhan đề bài thơ cũng như tên tác giả. Nó là “đột biến gien” trong một bài thơ. Gặp câu thơ hay người đọc dễ nhận ra những câu độn đệm làm đà cho nó bật nảy lên. Câu hay thường thiên về khái luận một cảm nghiệm suy nghiệm chiêm nghiệm nào đó mang tính triết lý châm ngôn. Ví dụ đoạn thơ Phan Khôi; -“Tuổi già thêm bệnh hoạn/ Kháng chiến thấy thừa ta/ Mối sầu như râu tóc/ Cứ cắt lại dài ra”!. Nếu không vì hai câu sau thì vứt hai câu trước đi chẳng tiếc. Nhưng không có cái đà của hai câu trước thì hai câu sau không thể từ lỗ nẻ chui lên được! Hoặc như thơ xưa bây giờ mấy ai còn nhớ cả bài nhưng: -“Giai nhân tự cổ như khanh tướng/ Bất hứa nhân gian kiến bạch đầu” (Xưa nay người đẹp như danh tướng/ Đâu để nhân gian thấy bạc đầu) thì còn lưu mãi… Có thể ví câu hay giống như phần gọi là “Thơ” trong một bài Hát nói giữa hai Mưỡu. Những câu khác trong bài chỉ để “nói” (tức hát) hai câu này mới là điểm chốt tóm thâu toàn bộ thần khí của bài.

Từ hay: Trường hợp này hiếm hoi hơn nhưng không phải không có. Nó thường rơi vào tay các văn tài thực thụ có tố chất của bậc “hùng bút” kiểu “Tuổi chưa bao nhiêu văn rất hùng” (Tản Đà) có tầm xúc cảm “đạt đỉnh” khi ý thức và ngay cả trong những phút giây xuất thần vô thức. “Vô thức” này không có nghĩa không ý thức mà vì là tài năng bẩm sinh nên nó nghiễm nhiên có sẵn đâu đó trong thẳm sâu cảm xúc sáng tạo rồi bất ngờ gặp dịp thì vụt lóe lên thôi! Đôi khi nó vụt nảy ra trước khi tác giả kịp chọn lựa hay nghĩ đến nữa kia! Xin vài ví dụ: Bài Tống biệt của Tản Đà: -“Lá đào rơi rắc lối thiên thai/ Suối tiễn oanh đưa những ngậm ngùi/ Nửa năm tiên cảnh/ Một bước trần ai/ Ước cũ duyên thừa có thế thôi/ Đá mòn/ Rêu nhạt/ Nước chảy/ Huê trôi/ Cái hạc bay lên vút tận trời/ Trời đất từ đây xa cách mãi/ Cửa động/ Đầu non/ Đường lối cũ/ Ngàn năm thơ thẩn bóng trăng chơi”! Từ “Chơi” hạ xuống “nhẹ như lông hồng” mà gợi mở ra mênh mang một nỗi tiếc nuối hụt hẫng chơi vơi buồn thăm thẳm giữa cõi trống không trời đất tiêu sái phiêu bồng khi kẻ tiên người tục mãi mãi biệt ly. Bài Đêm Thu cũng của Tản Đà: -“Đêm Thu buồn lắm chị Hằng ơi/ Trần thế em nay chán nữa rồi/ Tiên cảnh đã ai ngồi đó chửa/ Cành đa xin chị nhấc lên chơi/ Có bầu có bạn can chi tủi/ Cùng gió cùng mây thế mới vui/ Rồi cứ mỗi năm rằm tháng Tám/ Cùng nhau trông xuống thế gian cười”! Dừng lại ở từ “cười” mà xem. Dường như thoáng một nét xếch môi trong cái cười vừa hiu hắt vừa kiêu mạn của kẻ mệt mỏi chán chường khinh thế ngạo vật cõi trần gian ô trọc. Bài Nguyệt cầm của Xuân Diệu: -“Trăng nhập vào dây cung nguyệt lạnh/ Trăng thương trăng nhớ hỡi trăng ngần/ Đàn buồn đàn lặng ôi đàn chậm/ Mỗi giọt rơi tàn như lệ ngân/ Thu rộng càng thêm nguyệt tỏ ngời/ Đàn ghê như nước – lạnh – trời ơi/ Long lanh tiếng sỏi vang vang hận/ Trăng nhớ Tầm Dương nhạc nhớ người…”! Chạm phải từ “lạnh” bỗng giật thột mình vì cảm giác… sởn gai ốc lạnh cả người! Đồng Đức Bốn có câu: -“Đừng buông giọt mắt xuống sông/ Anh về dẫu có đò không cũng chìm”! “Giọt mắt” là từ sáng tạo tuyệt vời của tác giả xin sẽ nói vào dịp khác chỉ xin để ý từ “chìm” là từ có sẵn bình thường thôi nhưng vào đây thì nó đã thành từ “thần” từ hay! Thôi em quay mặt đi đừng buông cái “giọt mắt” ấy theo anh để đến nỗi không khéo đò ngang sẽ chìm mất vì khẳm nặng nỗi niềm nhớ thương vương vấn đang chất chứa trong lòng anh đây này! Đoạn thơ Trần Dzạ Từ: -“Lần đầu ta ghé môi hôn/ Những con ve nhỏ hết hồn kêu vang”! Ve biết gì mà “hết hồn” chính “anh” và “ả” tuổi học trò mới “hết hồn” trong cơn rung cảm đầu đời giữa nụ hôn chia tay mùa hạ đấy chứ!

Chuyện thơ hay thơ dở là “truyện dài kỳ”. Làm được bài thơ (hay) đã khó đọc thơ càng khó hơn. Đây chỉ là một ít ngẫu hứng khi bất ngờ nhớ lại những dòng thơ mình yêu thích. Còn nhiều lắm xin hẹn dịp trở lại nữa.

Tạ Văn Sỹ

Trương Anh Tài

Đúng là thơ hay có nhiều kiểu. Tùy theo cảm nhận sở thích tâm trạng của từng người đọc. Em nghĩ thưởng thức thơ cũng như cũng thưởng thức hoa. Thưởng hoa. Có người thích vẻ đẹp kiêu sa của hoa lan có người lại thích sự e lệ của nụ hồng hàm tiếu sự đài các của hoa mai ... còn em lại thích hoa xoan đào bởi màu hoa trắng tím bảng lảng hương thơm; chẳng cần ai chăm bón từ những đồi đất cằn cỗi tự chắt chiu dinh dưỡng để vươn lên tỏa hương che mát cho đời. Em thích những bài thơ có nhạc có điệu có ý có tứ câu từ da diết tình cảm có khi hùng hồn mãnh liệt thể hiện khát vọng lý tưởng và có thể ngâm được.

tranhoangvy

Gửi Tạ Văn Sỹ

Lâu quá chẳng nhận tin gì của nhau.Đọc bài viết này thấy thú vị mình coppy về QTVC nhé? À có bài viết về Kontum gửi Sỹ đấy xem chưa? Chúc vui khỏe nhé? Tình thân

Vu Viet Thang

Bận quá bữa nay mới vào đọc được. Cảm ơn anh về bài viết rất hay rât có ích cho nhiều người.

Van Nong

Thử hỏi thế gian này không có Văn chương?

Anh Tạ Văn Sỹ thích chơi nhưng chơi được như anh dễ có mấy ai. Càng đọc càng thấy mến mộ.

Bích Nhàn

Lâu nay em cũng hay sưu tầm những bài thơ mà em cho là nó hay và đó là cảm nhận của riêng mình. Đọc bài anh em đồng ý hoàn toàn. Em dạy học sinh luôn nói rằng phân tích bài thơ hay không có nghĩa là cắt từng câu từng chữ bài thơ hay không đồng nghĩa hay từng từ trong bài. Hôm nay đọc bài anh vỡ thêm nhiều điều mới nữa. Mong lại có dịp đọc của anh thường không phải để "tán dóc" gì mà để lấp lỗ hỏng tri thức văn chương của mình.