CHUYỆN BÚT DANH

 

Tên tác giả dùng để ký dưới các tác phẩm bài viết... gọi là bút danh. Giới văn chương báo chí là người hay sử dụng bút danh nhất. Trừ những người dùng nguyên xi họ tên thật theo giấy tờ tuỳ thân còn nhiều cách ký bút danh khác không thể kể hết. Nếu chịu khó sưu tầm sẽ có một tập tư liệu dày dặn. Ở đây chỉ xin nêu một số ví dụ để thấy sự phong phú thú vị trong chuyện bút danh này.

1. Dùng hai từ của tên bỏ họ: Cách này khá phổ biến. Ví dụ Xuân Diệu (họ Ngô) Huy Cận (họ Cù) Tế Hanh (họ Trần) Nguyên Hồng (họ Nguyễn) Hữu Thỉnh (họ Nguyễn) Hữu Loan (họ Nguyễn) v.v...

2. Dùng họ và tên đệm ở giữa bỏ tên thật phía sau: Ví dụ Nguyễn Bính tên thật là Nguyễn Bính Thuyết Nguyễn Duy là Nguyễn Duy Nhuệ Lê Chí là Lê Chí Trường...

3. Dùng họ và tên thật bỏ tên đệm ở giữa: Ví dụ Vũ Bằng tên thật Vũ Đăng Bằng Nguyễn Khải là Nguyễn Văn Khải Chu Lai là Chu Văn Lai Trần Dần là Trần Văn Dần. Vương Trọng là Vương Đình Trọng ...

4. Lấy (hoặc ghép) tên quê hương làm bút danh: Ví dụ nhà thơ Định Hải tên thật Nguyễn Biểu. Định Hải là tên xã thuộc huyện Yên Định - Thanh Hoá nơi chôn nhau cắt rốn của ông. Nhà thơ Dương Kỳ Anh tên thật Dương Xuân Nam lấy tên huyện quê nhà Kỳ Anh - Hà Tĩnh làm bút danh. Còn Trần Hữu Hỷ ghép tên hai làng Mật Ninh - Sen Hồ quê nội quê ngoại thành bút danh Trần Ninh Hồ. Bút danh Vũ Quần Phương vì là quê ở xã Quần Phương huyện Hải Hậu - Nam Định tên thật Vũ Ngọc Chúc. Cũng như vậy Trần Quang Vinh ghép xã Võ Liệt huyện Thanh Chương tỉnh Nghệ An của mình thành bút danh Võ Thanh An. Xuân Diệu có khi ký Trảo Nha vì đó là tên làng quê nguyên quán của ông thuộc huyện Can Lộc - Hà Tĩnh. Nhà thơ nữ Lý Thị Trung có quê ngoại là làng Thọ Trung thành phố Bắc Ninh là tác giả bài thơ "Quê ngoại" có đoạn: "Mẹ ơi con rất yêu quê ngoại/ Đã lấy tên làng làm bút danh" ...

5. Lấy tên sông núi làm bút danh: Ai cũng biết Nguyễn Khắc Hiếu lấy tên núi Tản sông Đà ghép lại mà thành bút danh nức tiếng văn đàn. Còn Hà Đức Trọng thì lấy tên con sông Thu Bồn lớn nhất ở quê nhà Quảng Nam làm bút danh và nổi tiếng ngay từ trường ca đầu tiên "Bài ca chim Chơ-rao". (Có chuyện vui: Có lần một tổ chức của Mỹ mời nhà thơ Thu Bồn sang Mỹ giao lưu. Khi làm thủ tục xuất cảnh ở sân bay Nội Bài thì tên giấy tờ tuỳ thân là Hà Đức Trọng mà danh sách mời kèm theo là Thu Bồn! Thế là chuyến ấy nhà thơ Thu Bồn không sang Mỹ được và công dân Hà Đức Trọng thì... bực bội quay về!). Kỳ khu hơn một tí có Mã Giang Lân tên thật Lê Văn Lân ở Hàm Rồng - Thanh Hoá gần sông Mã. Vậy thì đích thị Mã Giang Lân là... người tên Lân ở sông Mã! ...

6. Đảo từ nói lái hoặc sắp xếp chữ cái trong tên thật: Loại này phải dài dòng giải thích một tí. Ví dụ Thế Lữ tên thật Nguyễn Thứ Lễ. Thế Lữ là đảo từ Thứ Lễ. Ông còn có bút danh Lê Ta vì tên Lễ là Lê có dấu ngã mà Hán tự "ngã" nghĩa là "ta" vậy "chiết tự" của Lễ là gồm Lê và... Ta! Khái Hưng tên thật Trần Khánh Giư. Khái Hưng là ghép các chữ cái trong tên Khánh Giư. Lữ Huy Nguyên là đảo từ tên thật Nguyễn Huy Lư. Nguyễn Đức Thông nói lái thành Nguyễn Đông Thức. Cũng như thế Trương Đình là Trinh Đường. Nguyễn Tuân có khi ký là Ân Ngũ Tuyên (chiết ra từ tên họ) hoặc Tuấn Thừa Sắc (riêng tên). Kiểu cách hơn có Lê Văn Bái ký J. Leiba. Leiba là Lê Bái (bỏ dấu) mà ra còn J. như là viết tắt Jean cho có vẻ Tây (!) nhưng thực tế thơ lại rất... ta: "Rụng trước trăm hoa - hoa Bạc mệnh/ Thi nhân đầu bạc sớm hơn ai..."! Còn như Phong Lê là Lê Phong Sừ. Nguyễn Việt Bằng thành Bằng Việt. Vũ Văn Hào thành Hào Vũ v.v... Ở mục này cũng nên nhắc một trường hợp đảo tên thật làm bút danh vì... bắt buộc! Ấy là nhà văn Bão Vũ. Ông tên thật Vũ Bão nhưng có người ký tên ấy rồi (tức nhà văn Vũ Bão tên thật Phạm Thế Hệ) nên phải đảo ngược tên mình cho khỏi trùng với người ta!

7. Ghép tên người thân hoặc ghép tên mình với tên người thân: Ví dụ nhà văn Nguyễn Trọng Oánh còn ký bút danh Nguyễn Thành Vân (Thành là tên con trai Vân là tên con gái - tức nhà thơ nữ Giáng Vân). Nhà thơ Bùi Minh Quốc thì ghép họ vợ là Dương (Dương Thị Xuân Quý) với tên con gái là Hương Ly thành Dương Hương Ly để có bài thơ hay về hạnh phúc. Đỗ Chu (Chu Bá Bình) là ghép họ Đỗ của mẹ và họ Chu của cha. Yến Lan là ghép tên vợ (Lan) với tên người bạn thân thiết của vợ (Yến) thành bút danh nhà thơ "Bến My Lăng" Lâm Thanh Lang. Lại có người ghép cả tên quê và tên người thân như Trần Nhật Thu thì Trần là họ của mình (Trần Viết Hỷ) Nhật là chữ đầu của sông Nhật Lệ quê nhà và Thu là tên người yêu đầu tiên trong đời (Nguyễn Thị Lệ Thu) ...

8. Vì nhầm lẫn của nơi in ấn mà thành bút danh: Ví dụ nhà văn Trung Trung Đỉnh tên thật Phạm Trung Đỉnh. Lần đầu gửi in ở Văn nghệ Giải phóng ký đúng tên họ. Loay hoay thế nào báo in thành Trung Trung Đỉnh! Cũng như vậy Sương Nguyệt Minh tên thật Nguyễn Ngọc Sơn. Khi in truyện ngắn đầu tiên ký Sơn Nguyệt Minh (Sơn là tên mình Nguyệt là tên vợ Minh là tên con trai). Không hiểu thế nào khi truyện in ra lại là Sương Nguyệt Minh và tác giả giữ luôn để làm... kỷ niệm! ...

9. Chuyển từ tên thật qua bút danh từ bút danh qua tên thật vì lý do đặc biệt: Ở miền Nam trước 1975 có hai nhà văn viết rất khoẻ và hay là Nguyễn Mộng Giác và Trần Hoài Thư. Khoảng đầu những năm 70 thế kỷ XX vì nội dung tác phẩm "có vấn đề" đối với chính quyền Sài Gòn nên hai ông thay đổi bút danh để tiếp tục xuất hiện. Trần Hoài Thư vốn là bút danh phải đổi qua dùng tên thật Trần Quý Sách. Còn Nguyễn Mộng Giác là tên thật lại phải chọn bút danh mới Nguyễn Ngân Sơn là tên một vùng quê ở tỉnh Phú Yên nơi ông từng dạy học ...

10. Những cách khác: Kiểu này có nhiều cách lý giải tuỳ theo mỗi người nếu chủ nhân không giải thích thì rất khó luận ra ý nghĩa của nó. Ví dụ Tchya (Tẩy-xia) là ghép các phụ âm đầu của cụm từ Tôi Chẳng Yêu Ai (!) là bút danh của ông nhà văn tên thật Đái Đức Tuấn. Trường hợp T. T. KH. là bút danh của một "hiện tượng" độc đáo trong làng văn mà đến nay vẫn là một... "nghi án" chưa có lời giải mã! Còn Hàn Mặc Tử nghĩa là "người của bút mực" (hàn mặc là bút mực) chứ ai không biết thi nhân tài hoa mệnh yểu này tên thật Nguyễn Trọng Trí? v.v...

Lời kết: Dùng bút danh thế nào là tuỳ ý thích và ý nghĩa riêng của từng người. Cách nào cũng tốt. Chỉ không tốt là cách xuất hiện những bút danh không phải tác giả thật của tác phẩm tức... đạo văn! Cũng có cách dùng bút danh không tốt nữa là giấu tên tuổi mình để viết nói những điều không hay không tốt cho người khác trong những tranh luận (đang ngày càng có xu hướng ra ngoài phạm trù văn hoá nghệ thuật) với vô vàn những nickname "ẩn sĩ" (một dạng bút danh) mặc sức "xả xú páp" thả cửa vào nhau ở các bài viết các comment trên mạng!

 

                                                                                                Tạ Văn Sỹ

                                                                             Hội Văn học nghệ thuật Kon Tum

                                                                                         ĐT: 0905171113

                                                                                  Email: tavansy@gmail.com)